دنیای ساعت و ساعتسازی پر از واژههای تخصصی است؛ مخصوصا وقتی کاتالوگ برندها، مشخصات فنی یا توضیحات فروشندهها را میخوانید با اصطلاحاتی مثل موومنت، کرنوگراف، فازماه و… روبهرو میشوید. اگر معنی این اصطلاحات را ندانید، انتخاب ساعت مناسب سخت میشود و ممکن است نتوانید تفاوت یک ساعت ساده و یک مدل حرفهای را درست تشخیص دهید. در این مقاله تخصصی از ثانیا واچ، همین اصطلاحات پایه و کاربردی را به زبان ساده توضیح میدهیم. تمرکز روی واژههایی است که هم در توضیحات ساعتهای مکانیکی و اتوماتیک زیاد دیده میشوند هم در ساعتهای کوارتز و دیجیتال.
حرکت (Movement)؛ قلب تپنده ساعت
«حرکت» یا موومنت (Movement) به مجموعه سیستم داخلی ساعت گفته میشود که مسئول اندازهگیری و نمایش زمان است. هر چیزی که داخل قاب ساعت کار میکند تا عقربهها بچرخند یا اعداد روی نمایشگر عوض شوند، در این اصطلاح خلاصه میشود. اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم: بدون موومنت، ساعت فقط یک پوسته خالی است.
انواع حرکت (Movement) در ساعت
حرکتها به چند دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. حرکت مکانیکی (Mechanical Movement)
در این نوع موومنت، انرژی از یک فنر کوکی تامین میشود. شما با چرخاندن تاج (یا با حرکت دست در ساعتهای اتوماتیک) فنر را پر از انرژی میکنید. این انرژی به تدریج آزاد میشود و از طریق چرخدندهها به عقربهها میرسد.
ویژگیها:
- نیاز به باتری ندارد؛
- هر چند وقت یکبار باید کوک شود؛
- حس اصالت و هنر ساعتسازی در آن خیلی پررنگ است؛
- معمولا قیمت بالاتری نسبت به کوارتز دارد.
۲. حرکت اتوماتیک (Automatic Movement)
اتوماتیک در واقع زیرمجموعهای از حرکت مکانیکی است. تفاوت اصلی در حرکت اتوماتیک این است که ساعت علاوهبر کوک دستی، یک روتر دارد که با حرکت مچ دست میچرخد و فنر را بهصورت خودکار کوک میکند. در این مدل، اگر ساعت را مرتب به دست ببندید، تقریبا نیازی به کوک دستی ندارید.
۳. حرکت کوارتز (Quartz Movement)
در این نوع حرکت، انرژی از باتری تامین میشود و یک کریستال کوارتز با فرکانس ثابت نوسان میکند. مدار الکترونیکی این نوسان را تبدیل به حرکت منظم عقربهها یا تغییر اعداد دیجیتال میکند.
ویژگیها:
- دقت بسیار بالا؛
- نیاز کمتر به سرویس؛
- قیمت اقتصادیتر نسبت به بیشتر ساعتهای مکانیکی.
۴. حرکت دیجیتال (Digital)
در ساعتهای دیجیتال، موومنت ترکیبی از باتری، مدار الکترونیکی و نمایشگر (اغلبLCD) است. ساعت ممکن است عقربه نداشته باشد و فقط زمان، تاریخ و سایر اطلاعات را روی صفحه نمایش نشان دهد. بسیاری از ساعتهای اسپرت، ورزشی و هوشمند در این دسته قرار میگیرند.
۵. حرکتهای هیبریدی و سولار
- هیبریدی: ترکیب عقربههای آنالوگ با صفحه دیجیتال؛
- سولار: باتری با نور (خورشید یا نور محیط) شارژ میشود و نیاز به تعویض باتری را به شدت کم میکند.
فنر کوکی(Mainspring)؛ منبع انرژی در ساعت مکانیکی
فنر کوکی یک فنر فلزی باریک و بلند است که بهصورت مارپیچ درون یک محفظه دایرهای (بشکه فنر) پیچیده شده است. در ساعتهای مکانیکی، تمام انرژی ساعت از همین فنر تامین میشود. وقتی شما ساعت را کوک میکنید؛ فنر پیچیده و فشرده میشود، بعد به آرامی باز میشود و انرژی آزادشده به چرخدندهها منتقل میگردد، در نهایت عقربهها به حرکت درمیآیند.
ویژگیها
- معمولا از فولاد یا آلیاژهای مقاوم تخصصی ساخته میشود؛
- کیفیت فنر روی ذخیره انرژی (مثلا ۴۰ یا ۷۰ ساعت پاور رزرو) و پایداری دقت تاثیر مستقیم دارد؛
- در صورت ضربه شدید یا کوک بیش از حد در ساعتهای قدیمی ممکن است آسیب ببیند و نیاز به تعویض پیدا کند.
چرخدندهها (Gears) و قطار چرخدنده
چرخدندهها همان چرخهای دندانهدار کوچک و دقیقی هستند که داخل ساعت میبینید. مجموعه این چرخها را «قطار چرخدنده» (Gear Train) مینامند.
وظیفه اصلی آنها:
- انتقال انرژی فنر به قسمتهای مختلف؛
- تبدیل سرعت حرکت فنر به حرکت آرام و دقیق عقربهها؛
- تقسیم زمان به ثانیه، دقیقه و ساعت.
ویژگیها
- معمولا از فلزات سخت و مقاوم ساخته میشوند؛
- دقت ساخت آنها در حد صدم میلیمتر است؛
- در محل تماس چرخدندهها اغلب از سنگهای مصنوعی (Jewels) استفاده میشود تا اصطکاک و استهلاک کمتر شود.
اگر یکی از چرخدندهها آسیب ببیند یا تاب بردارد، ساعت یا از کار میافتد یا به شدت از دقتش کم میشود.
عقربهها (Hands)؛ زبان بصری ساعت
عقربهها همان قطعات باریک و کشیدهای هستند که روی صفحه حرکت میکنند و زمان را نشان میدهند.
انواع اصلی عقربهها:
- عقربه ساعت؛
- عقربه دقیقه؛
- عقربه ثانیه.
در ساعتهای پیچیدهتر ممکن است عقربههای اضافی هم داشته باشیم:
- عقربه کرنوگراف؛
- عقربه دوم برای منطقه زمانی دوم (GMT hand)؛
- عقربه پاور رزرو و…
جنس و طراحی عقربهها
معمولا جنس عقربهها از استیل، طلا و آلیاژهای خاص است. بعضی عقربهها با ماده شبتاب (Lume) پوشانده میشوند تا در تاریکی دیده شوند. عقربه میتواند شکل کلاسیک، شمشیری، دلفینی، برگمانند، اسکلتون و… داشته باشد. گفتنی است که طراحی عقربهها تاثیر زیادی روی خوانایی و شخصیت ظاهری ساعت دارد.
عقربه سوئیپ (Sweep Second Hand)
«عقربه سوئیپ» به عقربه ثانیهای گفته میشود که حرکتش نرم و تقریبا پیوسته است و جهشهای تند و واضح ندارد. در بیشتر ساعتهای مکانیکی، عقربه ثانیه نوعی حرکت سوئیپ دارد. در ساعتهای کوارتز معمولی، عقربه ثانیه معمولا به صورت پرشی (تیک تیک یک ثانیهای) حرکت میکند. بعضی ساعتهای کوارتز خاص (مثلا برخی مدلهای Spring Drive یا کوارتزهای پیشرفته) سوئیپ ثانیه فوقالعاده نرم و پیوسته دارند که ظاهرا شبیه بهترین ساعتهای مکانیکی است.
تاج (Crown)؛ فرمانده کوچک کنار قاب
تاج یا Crown همان دکمه یا پیچ کوچکی است که در کنار قاب ساعت قرار دارد و از کاربردهای آن میتوان به کوک کردن ساعتهای مکانیکی، تنظیم ساعت، تنظیم تاریخ و دیگر تقویمها و در بعضی ساعتها، فعال کردن حالتهای مختلف، اشاره کرد.
ویژگیها
- ممکن است «پیچی» باشد تا آببندی بهتری ایجاد کند (در ساعتهای غواصی)؛
- گاهی لوگوی برند روی تاج حک میشود؛
- در برخی مدلها، تاج در موقعیتهای مختلف (مثلا بیرون کشیدن یک یا دو پله) عملکردهای متفاوتی دارد.
شیشه(Crystal)؛ محافظ صفحه
شیشه یا کریستال، پوشش شفافی است که روی صفحه ساعت قرار میگیرد و از عقربهها و صفحه در برابر ضربه و خطوخش محافظت میکند. شیشه ساعت میتواند انواع مختلف داشته باشد:
۱. کریستال آکریلیک (Acrylic)
- از جنس پلاستیک سخت؛
- ارزان، سبک، نسبتا مقاوم به ضربه؛
- اما زود خش میافتد؛ بعضی از این خشها با پولیش ساده قابل رفع است.
۲. کریستال معدنی (Mineral Crystal)
- نوعی شیشه تقویتشده؛
- مقاومتر از آکریلیک در برابر خطوخش؛
- در بسیاری از ساعتهای میانرده استفاده میشود.
۳. کریستال یاقوت کبود (Sapphire Crystal)
- سختی بسیار بالا و مقاومت عالی در برابر خطوخش؛
- در ساعتهای میانرده رو به بالا و لوکس خیلی رایج است؛
- هزینه تولید بالاتر، اما از نظر دوام ارزشمندتر.
گاهی روی شیشه پوشش ضد بازتاب (Anti-reflective) هم زده میشود تا نور کمتر منعکس شود و صفحه راحتتر خوانده شود.
تاریخنگار (Date Complication)
تاریخنگار یا Date Complication هر قابلیتی است که علاوه بر زمان، تاریخ را هم نشان میدهد.
انواع:
- نمایش ساده روز ماه در یک پنجره کوچک (Date)؛
- نمایش روز هفته (Day-Date)؛
- نمایش کامل روز، ماه و گاهی سال (Complete Calendar)؛
- تقویمهای پیچیدهتر مثل Annual Calendar و Perpetual Calendar.
هرچه تقویم پیشرفتهتر باشد، حرکت داخلی ساعت پیچیدهتر و هزینه ساخت و سرویس ساعت بالاتر است.
ساعت مچی پیچیده (Complicated Watch)
در زبان ساعتسازی، «Complication» به هر قابلیت اضافهبر نمایش ساده ساعت و دقیقه و ثانیه گفته میشود که ممکن است یک ساعت داشته باشد. نمونههایی از کامپلیکیشها را در ادامه نام میبریم:
- تاریخ، روز، ماه؛
- کرنوگراف؛
- فاز ماه؛
- GMT یا منطقه زمانی دوم؛
- آلارم، پاور رزرو، توربیون و…
بنابراین ساعتی که فقط ساعت و دقیقه و ثانیه را نشان میدهد، «ساده» (Time-Only) است و ساعتی که یک یا چند قابلیت دیگر دارد، «پیچیده» یا Complicated است. هرچه تعداد Complicationها بیشتر شود، ساعت از نظر فنی جذابتر و معمولا گرانتر میشود.
کرنوگراف (Chronograph)؛ ساعت + کرنومتر
کرنوگراف ساعتی است که علاوهبر نمایش زمان، امکان اندازهگیری بازههای زمانی را هم دارد؛ یعنی یک نوع زمانسنج درون خود ساعت.
ویژگیها:
- معمولا دو یا سه دکمه در کنار قاب دارد؛
- با یکی از دکمهها تایمر را شروع و متوقف میکنید؛
- با دکمه دیگر، تایمر را به حالت صفر برمیگردانید؛
- روی صفحه، زیردیالهایی برای نمایش ثانیه، دقیقه و گاهی ساعت کرنوگراف وجود دارد.
کرنوگرافها هم در مدلهای مکانیکی ساخته میشوند هم در کوارتز. مدلهای مکانیکی پیچیدگی فنی بیشتری دارند.
فاز ماه (Moonphase)؛ رمانتیکترین پیچیدگی ساعت
فاز ماه یا Moonphase یک نمایشگر کوچک روی صفحه است که مرحله فعلی ماه را نشان میدهد: ماه کامل، نیمه، هلال و…
ویژگیها:
- معمولا به شکل یک پنجره دایرهای یا هلالی است که در آن تصویر ماه روی دیسکی میچرخد؛
- بیشتر جنبه زیبایی و هنری دارد تا کاربرد روزمره؛
- تنظیم و ساخت آن نسبتا پیچیده است و بیشتر در ساعتهای سطح بالاتر دیده میشود.
مقاومت در برابر آب (Water Resistance)
مقاومت در برابر آب یعنی توانایی ساعت در تحمل نفوذ آب تا فشار مشخصی. این قابلیت معمولا روی پشت قاب یا صفحه ساعت به شکلهای زیر نوشته میشود:
- متر (m) مثل ۳۰m، ۵۰m، ۱۰۰m؛
- فشار جو (ATM) مثل ۳ATM، ۵ATM، ۱۰ATM؛
- گاهی Bar(هر ۱ بار تقریبا معادل ۱ ATM است).
برداشت اشتباه رایج در مورد ساعت ها
دقت داشته باشید که یک برداشت اشتباه رایج در مورد واتر رزیستنس وجود دارد؛ مثلا ۳۰ متر یا ۳ATM به معنی شنا در عمق ۳۰ متری نیست. این عدد نتیجه تستهای آزمایشگاهی ثابت است. به صورت تقریبی:
- ۳۰m / ۳ATM : شستوشوی دست، پاشش آب، باران؛
- ۵۰m / ۵ATM : شنا سبک در آب کم عمق؛
- ۱۰۰m / ۱۰ATM : شنا و ورزش آبی جدیتر؛
- ۲۰۰m به بالا : مناسب غواصی تفریحی، بسته به استاندارد.
اگر تاج را در حالت باز رها کنید یا در زیر آب دکمهها را فشار دهید، حتی ساعتهای مقاوم هم ممکن است آب بدهند.
کیس (Case)؛ بدنه اصلی ساعت
کیس یا قاب، بدنهای است که تمام اجزای داخلی در آن قرار میگیرند و ساعت را شکل میدهد. این کیس جنسهای مختلفی ممکن است داشته باشد:
- استیل ضد زنگ (Stainless Steel): رایجترین و متعادلترین گزینه؛
- تیتانیوم: سبکتر از استیل، ضد حساسیت، گاهی گرانتر؛
- طلا و فلزات گرانبها: در ساعتهای لوکس؛
- سرامیک: مقاوم به خطوخش، ظاهر خاص، بعضا شکنندهتر در برابر ضربه شدید؛
- رزین و پلاستیکهای تقویتشده: در ساعتهای اسپرت و نظامی سبک.
همچنین شکل و ابعاد آن نیز ممکن است متفاوت باشد:
- گرد، مربعی، مستطیلی، تونئو و…؛
- قطر قاب (مثلا ۳۸، ۴۰ یا ۴۲ میلیمتر) تاثیر زیادی روی تناسب ساعت با مچ دارد؛
- ضخامت قاب هم برای راحتی زیر آستین و وزن مهم است.
پشت قاب (Caseback)
پشت قاب همان قسمت زیرین ساعت است که با مچ در تماس است. انواع آن ممکن است یکی از حالتهای زیر باشد:
- پیچدار: با ابزار مخصوص باز میشود و معمولا مقاومت آبی بیشتری دارد؛
- فشاری: با فشار روی قاب بسته شده؛
- نمایشگر موتور: پشت قاب شیشهای که اجازه میدهد موومنت را ببینید.
روی پشت قاب معمولا اطلاعاتی مثل جنس بدنه، مقاومت در برابر آب، شماره مدل و گاهی شماره سریال حک میشود.
بند (Strap / Bracelet)؛ رابط ساعت و مچ شما
بند ساعت بهعنوان قسمتی که ساعت را به مچ شما متصل میکند، یکی از حساسترین قسمتهاست زیرا تماس بیشتری با پوست دست دارد. از اینرو علاوهبر زیبایی لازم است به جنس آن نیز توجه کنید.
۱. بند چرمی
- ظاهری کلاسیک و رسمی؛
- راحت روی مچ؛
- حساستر به عرق و رطوبت طولانیمدت؛
۲. بند فلزی (Bracelet)
- معمولا از استیل یا تیتانیوم؛
- مقاومتر و ماندگارتر؛
- کمی سنگینتر؛
- مناسب استفاده روزمره طولانیمدت.
۳. بند لاستیکی / سیلیکونی
- بسیار مناسب برای ورزش و شنا؛
- مقاوم در برابر آب و تعریق؛
- ظاهر اسپرت.
۴. بند نایلونی (NATO) و انواع دیگر
- سبک، راحت، قابل شستوشو؛
- گزینهای محبوب برای استایلهای اسپرت و روزمره.
بند ساعت با قفل آن همراه است که آن هم ممکن است انواع متفاوت داشته باشد. اگر برای شما این قسمت از ساعت مهم است، با انواع آن آشنا شوید؛ چراکه نوع قفل روی راحتی باز و بسته کردن و امنیت ساعت روی مچ اثر مستقیم دارد.
- سگکی(Pin Buckle)؛
- قفل تاشو(Foldover / Butterfly)؛
- کلیکی یا ضامنی.
اصطلاحات تکمیلی و کاربردی دیگر در مورد ساعت
برای کاملتر شدن این معرفی، چند اصطلاح مهم دیگر را هم بهصورت کوتاه مرور میکنیم:
۱. قطر قاب (Case Diameter)
اندازه عرض قاب ساعت بدون احتساب تاج. بر حسب میلیمتر است و مهمترین عدد برای تناسب ساعت با مچ محسوب میشود.
۲. ضخامت (Thickness)
فاصله پشت قاب تا بالای شیشه. ساعتهای خیلی ضخیم زیر آستین تنگ سختتر جا میگیرند اما در ساعتهای اسپرت و غواصی طبیعیاند.
۳. فاصله لاگ تا لاگ (Lug to Lug)
فاصله نوک شاخکهای اتصال بند از بالا تا پایین. گاهی این عدد از قطر قاب مهمتر است چون نشان میدهد ساعت چقدر روی مچ «کشیده» به نظر میرسد.
۴. لوم (Lume)
ماده شبتابی که روی عقربهها یا اندیسها زده میشود تا در تاریکی بدرخشند. کیفیت لوم بین برندها متفاوت است.
۵. اسکلتون (Skeleton)
به ساعتهایی گفته میشود که بخشی از صفحه یا کل آن طوری طراحی شده که بتوان موومنت و چرخدندهها را دید.
۶. پاور رزرو (Power Reserve)
مقدار زمانی که ساعت مکانیکی بعد از کوک کامل میتواند بدون کوک مجدد کار کند. مثلا ۴۰ ساعت، ۷۲ ساعت و…
سخن آخر
اصطلاحات ساعت و ساعتسازی در نگاه اول ممکن است کمی گیجکننده به نظر برسند، اما وقتی هر کدام را جداگانه بشناسید، میبینید که منطق سادهای پشت آنهاست. دانستن معنی حرکت (Movement)، تفاوت مکانیکی و کوارتز، مفهوم کرنوگراف و فاز ماه، انواع شیشه، مقاومت در برابر آب، کیس و بند به شما کمک میکند تا مشخصات فنی ساعتها را بهتر درک کنید و هنگام خرید، سوالهای درستتری از فروشنده بپرسید و در نهایت انتخاب هوشمندانهای داشته باشید.
از نگاه کارشناسان ثانیا واچ با دانستن همین واژههای پایه، یک قدم بزرگ به دنیای حرفهای ساعتسازی نزدیکتر میشوید. از اینجا به بعد، هر وقت روی صفحه یا پشت قاب ساعتی اصطلاحی دیدید، احتمالا تصویر روشنی از معنی آن در ذهن دارید و میتوانید با آرامش بیشتری انتخاب کنید.